Có một căn bệnh âm thầm đang phá nát rất nhiều cuộc đời: không phải nghèo, không phải thiếu cơ hội, mà là không rõ mình đang làm gì và vì sao lại làm. Người ta chạy như một chiếc xe không có bản đồ, đổ lỗi cho đường xấu, đổ lỗi cho thời tiết, đổ lỗi cho người khác, nhưng lại né tránh câu hỏi quan trọng nhất: tại sao?
Mọi hành trình, dù là phát triển bản thân, phát triển đội nhóm kinh doanh hay thay đổi cuộc sống, đều không bắt đầu bằng cách làm. Nó bắt đầu bằng lý do. Chỉ khi lý do đủ mạnh, cách làm mới được sinh ra. Nếu lý do yếu, cách làm chỉ là diễn kịch. Đó là lúc cuộc đời rơi vào trạng thái học rất nhiều mà không thay đổi bao nhiêu.
START WITH WHY – BÀI HỌC GỐC RỄ ĐỂ CHẤM DỨT LỐI SỐNG “LÀM THEO NGƯỜI KHÁC”
Một mô hình cực kỳ nổi tiếng của Simon Sinek đặt ra ba vòng tròn: tại sao, làm thế nào, và cái gì. Nghe đơn giản, nhưng nó là lưỡi dao mổ phanh sự thật. Bởi vì rất nhiều người sống ngược. Họ nhảy vào học cái gì trước, rồi hỏi làm thế nào, nhưng lại không bao giờ trả lời tại sao.
Và khi không có “tại sao”, mọi thứ trở thành phong trào. Người khác đi học thì cũng đi học. Người khác mặc áo trắng thì cũng mặc áo trắng. Người khác bảo phát triển bản thân thì cũng nói phát triển bản thân. Nhưng phát triển cái gì? Bên trong là chỗ nào? Bên trong là tim gan phèo phổi hay là một thứ mơ hồ nào đó? Đây chính là “loạn chữ”. Mượn những từ bóng bẩy nhưng không hiểu thật sự ý nghĩa của nó.
Khi câu chữ không rõ, tư duy không rõ. Khi tư duy không rõ, hành động không rõ. Và kết quả là cuộc đời đi theo quán tính của đám đông.
START WITH WHY – BÀI HỌC TỪ ĐÈN ĐỎ: CÙNG MỘT TÌNH HUỐNG, KHÁC “TẠI SAO” SẼ KHÁC “LÀM THẾ NÀO”
Tại sao phải dừng đèn đỏ? Nếu trả lời là vì sợ cảnh sát phạt, thì lúc 3 giờ sáng không có cảnh sát, sẽ vượt. Nếu trả lời là vì an toàn, thì sẽ ngó trái ngó phải rồi vượt khi thấy không nguy hiểm. Nhưng nếu trả lời là vì là người tuân thủ pháp luật, thì dù không ai giám sát vẫn dừng. Chỉ một câu trả lời khác nhau tạo ra ba kiểu con người khác nhau, ba kiểu cuộc đời khác nhau.
Đó là lý do “tại sao” không phải câu hỏi đạo đức. Nó là câu hỏi định hình nhân dạng. Nó quyết định ai đang cầm lái cuộc đời.
Và đây là điểm đau của phần lớn người trưởng thành: sống theo áp lực bên ngoài quá lâu đến mức không biết quyết định của mình đến từ bản thân hay đến từ lời người khác.
START WITH WHY – BÀI HỌC VỀ BA LOẠI MỤC TIÊU: LÀ AI, LÀM GÌ, CÓ GÌ
Muốn cuộc đời thay đổi, không thể chỉ mong “tốt hơn”. “Tốt hơn” là từ của người mơ hồ. Cần mục tiêu. Và mục tiêu của đời người không chỉ là tiền hay tài sản. Nó có ba lớp.
Lớp thứ nhất là “là ai”. Đây là lớp khó nhất vì nó liên quan đến phẩm chất và bản sắc. Một người tuân thủ pháp luật khác hoàn toàn một người sợ bị phạt. Một người chính trực khác hoàn toàn một người chỉ sạch sẽ khi có người nhìn. Một người tự tin khác hoàn toàn một người ảo tưởng. Khi “là ai” rõ, hành động sẽ tự nhiên.
Lớp thứ hai là “làm gì”. Có những việc làm một lần cho biết rồi thôi, như đi tới một nơi, trải nghiệm một điều. Và có những việc làm mang tính nghề nghiệp, làm lâu dài, bền vững. Nếu “làm gì” không rõ, sẽ có hiện tượng rất phổ biến: nhảy việc, đổi hướng, học hết khóa này tới khóa kia nhưng không xây được một nghề.
Lớp thứ ba là “có gì”. Đây là phần ai cũng thích nói, nhưng lại hay nói mơ hồ nhất. Muốn giàu. Muốn có nhà. Muốn có xe. Muốn có tự do. Nhưng bao nhiêu là giàu? Nhà ở đâu? Xe giá bao nhiêu? Tự do kiểu gì? Nếu không đo được, nó chỉ là câu khẩu hiệu.
Nỗi đau lớn của xã hội hiện tại là rất nhiều người muốn có, nhưng lại không chịu làm rõ, và càng không chịu trở thành đúng “ai” để có được thứ đó.
MỤC TIÊU SMART – BÀI HỌC VỀ SỰ RÕ RÀNG: RÕ RÀNG MANG LẠI SỨC MẠNH
Một câu rất đáng nhớ: sự rõ ràng mang lại sức mạnh. Không phải cảm hứng mang lại sức mạnh. Cảm hứng đến rồi đi như thời tiết. Rõ ràng mới là thứ kéo con người đi xuyên qua những ngày lười, những ngày mệt, những ngày không ai cổ vũ.
Và để biến mục tiêu thành rõ ràng, có một nguyên tắc cổ điển nhưng cực kỳ hiệu quả: SMART.
SMART – SPECIFIC: CỤ THỂ THÌ MỤC TIÊU MỚI CÓ HÌNH
Đi du lịch Nhật Bản không phải mục tiêu cụ thể. Nhật Bản là cả một thế giới. “Có nhà ở Sài Gòn” cũng không cụ thể. Thủ Đức là Sài Gòn, Quận 1 là Sài Gòn, Củ Chi cũng là Sài Gòn. Nếu đưa về Củ Chi có chịu không? Đây chính là cái bẫy của người mơ hồ: tưởng là mục tiêu, nhưng thực ra chỉ là mong muốn chung chung.
Khi mục tiêu cụ thể, hành động trở nên đơn giản. Cụ thể đến mức biết dự án nào, khu nào, tòa nào, thậm chí tầng nào thì cơ hội đến rất nhanh. Người không cụ thể thì hỏi cái gì cũng “cũng được”. Và khi “cũng được”, cuộc đời sẽ đáp lại bằng “không được”.
SMART – MEASURABLE: PHẢI ĐO ĐƯỢC THÌ MỚI BIẾT MÌNH ĐANG Ở ĐÂU
“Giàu” không đo được. “Hạnh phúc” không đo được. “Khỏe” cũng không đo được nếu không có đơn vị. Đo lường là có con số, có đơn vị: đồng Việt Nam, mét vuông, kilomet, phần trăm, số ngày, số quốc gia.
Đi vòng quanh thế giới là mơ hồ. Nhưng đưa bố mẹ đi 10 quốc gia là đo được. Tự tin là mơ hồ. Nhưng dám đứng nói trước 100 người trong 10 phút là đo được. Khi đo được, tiến trình mới rõ, kỷ luật mới hình thành.
SMART – ACHIEVABLE: CHIA NHỎ MỤC TIÊU THÌ MỚI ĐI ĐƯỢC ĐƯỜNG DÀI
Có một hiểu nhầm rất tai hại: cứ phải đặt mục tiêu thật lớn mới là tham vọng. Tham vọng không sai. Nhưng mục tiêu không thể đạt được ở thời điểm hiện tại thì chỉ tạo ra thất vọng.
Không phải làm ước mơ bé lại. Ước mơ vẫn lớn. Nhưng bước đi phải nhỏ. Muốn siêu xe thì trước hết phải có xe đi đã. Muốn nhà trung tâm thì trước hết phải có căn nhà đầu tiên. Muốn 1 triệu đô thì trước hết phải có 100 triệu, 500 triệu, 1 tỷ. Chia nhỏ mục tiêu là cách biến khao khát thành lộ trình.
Và bài học cực thực tế: trong thị trường bất động sản hay bất kỳ thị trường nào, đừng để bị cuốn vào vòng xoáy sốt. Mua ít hay mua nhiều không quan trọng bằng việc không mua trong trạng thái hoảng loạn. Người tỉnh táo luôn thắng người nóng ruột.
SMART – RELEVANT/REALISTIC: LIÊN QUAN THÌ MỚI BỀN
Một mục tiêu không liên quan đến đời sống thật sẽ chết yểu. Nếu mục tiêu không gắn với “tại sao”, nó sẽ biến mất sau vài ngày hưng phấn. Đó là lý do nhiều người thích nói “phát triển bản thân” nhưng không trả lời được phát triển để làm gì, phục vụ điều gì, đổi cuộc đời ở điểm nào.
Mục tiêu chỉ sống được khi nó có ý nghĩa thật đối với hiện tại và tương lai. Nếu không, nó chỉ là từ ngữ để nói cho sang.
SMART – TIME-BOUND: KHÔNG CÓ HẠN THỜI GIAN THÌ CHỈ LÀ GIẤC MƠ
Một mục tiêu không có thời hạn là một lời hứa rỗng. “Một ngày nào đó” là nghĩa địa của mọi kế hoạch. Khi đặt thời hạn, não bộ bắt đầu tính toán. Khi không có thời hạn, não bộ bắt đầu trì hoãn.
Đi bộ xuyên Việt có thể rất cụ thể và đo lường được, nhưng nếu không có thời hạn, nó sẽ chỉ nằm trong tủ cùng cái ba lô mới tinh chưa dùng. Chỉ khi chốt “trong 3 tháng tới”, mọi thứ mới chuyển động. Đó là khác biệt giữa người mơ và người làm.
BÀI HỌC KẾT: CUỘC ĐỜI KHÔNG THAY ĐỔI VÌ NGHE HAY, CUỘC ĐỜI THAY ĐỔI VÌ RÕ RÀNG VÀ HÀNH ĐỘNG
Từ nay, trước khi quyết định làm bất kỳ điều gì, câu hỏi đầu tiên phải là tại sao. Không phải để nói cho hay, mà để định hình bản thân. Khi “tại sao” rõ, “làm thế nào” sẽ xuất hiện. Khi “làm thế nào” rõ, “cái gì” sẽ được thực thi.
Và với mục tiêu, đừng tiếp tục sống trong loạn chữ. Đừng nói “giàu” mà không biết bao nhiêu. Đừng nói “khỏe” mà không biết khỏe kiểu gì. Đừng nói “phát triển” mà không biết phát triển cái gì. Sự mơ hồ làm con người yếu đi. Sự rõ ràng làm con người mạnh lên.
Bài tập cần làm ngay bây giờ là chọn một mục tiêu quan trọng nhất ở điểm B, rồi viết lại theo SMART: cụ thể hơn, đo lường được, chia nhỏ để đạt, liên quan thật sự, và có thời hạn. Không cần làm hết. Làm một mục tiêu mẫu trước. Khi một mục tiêu mẫu thành công, tư duy sẽ tự động nâng cấp và kéo theo những mục tiêu khác.